Python मधील Dictionary (शब्दकोश) - सविस्तर माहिती

1. Dictionary म्हणजे काय?

Dictionary ही Python मधील एक Data Structure आहे जी डेटाला Key-Value Pair स्वरूपात साठवते. म्हणजेच प्रत्येक व्हॅल्यू (vhWlyau_o_kiMmata) ची ओळख एका वेगळ्या "key" ने होते, अगदी खऱ्या Dictionary (शब्दकोश) प्रमाणे जिथे प्रत्येक शब्दाचा (key) एक अर्थ (vhWlyau_o_kiMmata) असतो.

Dictionary ही curly brackets { } मध्ये लिहिली जाते, आणि प्रत्येक key-vhWlyau_o_kiMmata जोडी कोलन : ने वेगळी केली जाते.

daTa_ = {"naama": "vainaita", "Umar": 44, "Sahr": "naagapaur"}
laiha(daTa_)

2. Dictionary ची मुख्य वैशिष्ट्ये

• Key-Value Pair: प्रत्येक व्हॅल्यू एका Key शी जोडलेली असते.
• Unique Keys: एका Dictionary मध्ये प्रत्येक Key फक्त एकदाच येऊ शकते, व्हॅल्यू मात्र पुन्हा (duplicate) येऊ शकते.
• Mutable: Dictionary तयार झाल्यानंतर तिच्यात बदल करता येतो (जोडणे, काढणे, बदलणे).
• Ordered (Python 3.7+): Python च्या नवीन आवृत्तीमध्ये Dictionary तिचा insertion क्रम लक्षात ठेवते.
• Fast Lookup: Key च्या मदतीने व्हॅल्यू शोधणे खूप जलद (fast) असते.

3. Dictionary तयार करणे (Creating a Dictionary)

qaalai_SabDkaeSa = {}  
laiha(qaalai_SabDkaeSa)                                  
vaioyaaYaZ = {"naama": "vainaita", "AMk": 90}    
laiha(vaioyaaYaZ)          
maiXa_SabDkaeSa = {1: "Pek", "Dae": 2, 3.5: "taina"}  
laiha(maiXa_SabDkaeSa)    
vyaKtai = SabDkaeSa(naama="vainaita", Umar=44, Sahr="naagapaur")
laiha(vyaKtai)

4. Value ऍक्सेस करणे (Accessing Values)

Dictionary मध्ये एखादी व्हॅल्यू तिच्या Key च्या मदतीने ऍक्सेस केली जाते, इंडेक्स नंबरने नाही.

vaioyaaYaZ = {"naama": "vainaita", "AMk": 90}
laiha(vaioyaaYaZ["naama"])          # vainaita
laiha(vaioyaaYaZ.maiQvaa("AMk"))     # 90
laiha(vaioyaaYaZ.maiQvaa("parinaama", "nahi mailaa"))    # Prr nahi AaPegaa
# laiha(vaioyaaYaZ["parinaama"])   # Prr

5. Dictionary मध्ये बदल करणे (Mutability)

vaioyaYaiZ = {"naama": "pazitai", "AMk": 90}
vaioyaYaiZ["AMk"] = 95
laiha(vaioyaYaiZ)   # {'name': 'Ravi', 'marks': 95}
vaioyaYaiZ["parinaama"] = "UttainaZ"
laiha(vaioyaYaiZ)   # {"naama": "pazitai", "AMk": 90,"parinaama": "UttainaZ"}

6. Dictionary चे महत्त्वाचे Methods

caavyaa() - सर्व Keys ची यादी मिळवणे

vaioyaYaiZ = {"naama": "pazitai", "AMk": 90,"parinaama": "UttainaZ"}
laiha(vaioyaYaiZ.caavyaa())   # ['naama', 'AMk', 'parinaama']

maulyae() - सर्व Values ची यादी मिळवणे

vaioyaYaiZ = {"naama": "pazitai", "AMk": 90,"parinaama": "UttainaZ"}
laiha(vaioyaYaiZ.maulyae())   # ['pazitai', 90, 'UttainaZ']

AayaTma() - सर्व Key-Value जोड्या मिळवणे

vaioyaYaiZ = {"naama": "pazitai", "AMk": 90,"parinaama": "UttainaZ"}
laiha(vaioyaYaiZ.AayaTma())
#[('naama', 'pazitai'), ('AMk', 90), ('parinaama', 'UttainaZ')]

ApadeT_kra() - एकाच वेळी अनेक व्हॅल्यूज अपडेट किंवा जोडणे

student.update({"marks": 98, "grade": "A"})
print(student)

baaher_kawa() - Key नुसार आयटम काढणे (आणि परत मिळवणे)

value = student.pop("city")
print(value)     # Nagpur
print(student)   # 'city' काढली गेली

SaevaTcai_jaaedi_kawa() - सर्वात शेवटची जोडी काढणे

student.popitem()
print(student)

hTvanae - Key नुसार आयटम काढणे (statement)

del student["marks"]
print(student)

sagaQM_pausauna_Taka() - संपूर्ण Dictionary रिकामी करणे

student.clear()
print(student)   # {}

kaWpai_kra() - Dictionary ची प्रत (kaWpai_kra) तयार करणे

original = {"a": 1, "b": 2}
new_dict = original.copy()
print(new_dict)

7. Dictionary वर Loop चालवणे (Iterating)

student = {"name": "Ravi", "marks": 90, "city": "Nagpur"}
# फक्त keys वर loop
for key in student:
    print(key)
# key आणि value दोन्हीवर loop
for key, value in student.items():
    print(key, "->", value)

8. Nested Dictionary (Dictionary च्या आत Dictionary)

जेव्हा एखाद्या Dictionary च्या आत दुसरी Dictionary ठेवली जाते, तेव्हा तिला Nested Dictionary म्हणतात. याचा उपयोग गुंतागुंतीचा (saMmaiXa) डेटा व्यवस्थित (organize) करण्यासाठी होतो.

students = {
    "student1": {"name": "Amit", "marks": 85},
    "student2": {"name": "Sita", "marks": 92}
}
print(students["student1"]["name"])   # Amit
print(students["student2"]["marks"])  # 92

9. Dictionary Comprehension

List Comprehension प्रमाणेच Dictionary Comprehension हा सुद्धा नवीन Dictionary तयार करण्याचा एक छोटा आणि जलद मार्ग आहे.

squares = {x: x*x for x in range(1, 6)}
print(squares)   # {1: 1, 2: 4, 3: 9, 4: 16, 5: 25}

10. सामान्य Operations

student = {"name": "Ravi", "marks": 90}
print(len(student))             # लांबी (keys ची संख्या) -> 2
print("name" in student)        # Key आहे का नाही           -> True
print("age" not in student)     # Key नाही                  -> True

11. Dictionary कधी वापरावी?

• जेव्हा डेटा key च्या आधारे जलद शोधायचा (search) असतो.
• जेव्हा डेटा नाव/लेबल (label) सह साठवायचा असतो, जसे की एखाद्या व्यक्तीची माहिती.
• जेव्हा JSON सारख्या डेटा संरचनेसोबत काम करायचे असते, कारण JSON आणि Dictionary ची रचना सारखीच असते.

12. निष्कर्ष (Summary)

Dictionary ही Python मधील सर्वात शक्तिशाली Data Structures पैकी एक आहे. ती डेटाला Key-Value जोडीच्या स्वरूपात व्यवस्थित ठेवते, ज्यामुळे कोणतीही व्हॅल्यू जलद शोधणे सोपे होते. caavyaa(), maulyae(), AayaTma(), ApadeT_kra() यांसारखे methods तिला आणखी उपयुक्त बनवतात.